İl yönetimi önceliğinde yerel yönetimin sonu mu?

30.10.2021

Teorik Bir Yaklaşım;

Türkiye Cumhuriyetinin Mahalli idareler Başlığı altındaki 1982 Anayasa’sının aşağıda yer alan maddesi içeriği itibariyle, tek tek sayılan yerel yönetim birimleri açısından Anayasal bir güvence sağlamayacak netlikte düzenlenmiştir.

“Mahalli idareler; il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir. Mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir…”. (md. 127/1,2).

İl, belediye veya köy halkı ve her an değiştirilebilecek bir kanunla ilişkilendirilmiş karar organları ve görevleri ile seçmenleri ilişkisinde belirsizlik ancak uygulamadaki uluslararası, evrensel - etik değerlerle aşılabilir bir sınırlandırma yaratmaktadır.? Nitekim 2014 yılı yerel yönetimler genel seçimi sonrasında, büyükşehir belediyesi olan 30 ilde, yerel yönetim birimlerinden birisi olan İl Özel İdareleri kaldırıldığında, her ne kadar il idaresi kurulduğunda otomatik olarak İl Özel İdaresi kurulur hükmünde hukuki bir ilke olsa da, il yerinde dursa da, tamamlayıcısı gibi düşünülen, özel idarenin kaldırılması “Anayasaya bir aykırılık” oluşturmamıştır. Çünkü Anayasa’daki düzenlenmiş haliyle sadece “il” yazmaktadır.  İl özel idaresi yazmamaktadır. Bu durumda il , belediye veya  köy halkı ile hizmet ilişkisi kuran, daha az bürokratik ve daha çok verimli olma iddiasıyla bir örgütlenme veya yapılanma her zaman yeniden ve yeniden tasarlanabilir.  

Hizmetlerde etkinlik, demokratik katılım gibi ilkesel iddialar ile belediye ve köy idareleri isim olarak da, geçmişini hatırlatmasın diye, tamamen kaldırılıp, il idareleri merkezli bir idari yapılanma olabilir mi?  Kuşkusuz evet. İl idaresinin başındaki atanmış ve stratejik yönetici olan Vali kontrolünde, il sınırları içindeki ilin ilçeleri, kendi adıyla sadece bir yönetsel birim olarak adlandırılabilir. Örneğin İzmir İl yönetiminin, Bornova birimi gibi.

Kırsal mahalle olarak, gıda güvenliği açısından (üretim miktarı ve kalite gibi) oluşturulan yapısallıklar da kır ve kent dengesini sağlayacak şekilde tasarlanabilecektir. Belediye Başkanları ve meclis ilişkisi incelendiğinde, meclis demokratik ölçülerde daha geniş temsil yetkisine sahip olup, karar organı olarak seçilmiş üyelerden oluşabilir, belediye başkanına gerek de kalmayabilir.  Meclisin geleneksel olarak belirlediği, yerelde hizmet oluşturma mekanizmasını, meclis içinden seçilen veya atanan organ olmayan bir yürütücü eşgüdümü de sağlayabilir. Bugünkü uygulamasıyla il özel idare meclis başkanında olduğu gibi.

Uygulamadaki haliyle, il genel meclisinin kararlarını, “görüş mü” desek daha doğru olur,  “hukukilik” açısından denetleyen il özel idaresinin başındaki yürütücü Vali, onaylarsa ancak görüşler, karara dönüştüğünden “göstermelik” bir katılımcı yönetim yapısına dönüşüm, il özel idareleri açısından zaten bir risktir. Stratejik yönetici olarak vali adı altındaki “memur”, ayni zamanda karar alıcı olarak hizmetleri yürütebilme becerisini zaten gösterdiği için, büyükşehirlerde de, diğer belediyelerde de bugünkü başkan, meclis ve encümen yapılanmasına gerek olmadan da, memurlar eliyle hizmetleri yürütülebilir.

Bu senaryo uygulama ile demokratik mekanizmalar,  sözde meclis seçimleri ile yetki-görev belirlemesine bağlı her an sınırlandırılabilecek bir özellik taşımaktadır. Meclislerin yetki, görev ve sorumlulukları duruma göre daraltılıp, genişletilerek Vali merkezli bir model getirilebilir mi? Evet. Atama yoluyla gelen stratejik yönetici için “eyalet yönetimi” benzeri bir yakıştırma yapılamaz ise de, “koloni valisi” benzetmesini günün getirdiği koşullara göre oluşturmak zor değildir. Başkan hiyerarşisi içinde ve kontrolsüz güç ile idari ve siyasi baskı oluşturabilecek bir atmosferde toplumsal sermayenin,  devlet /toplum lehine demokratik bir modellemede çalıştırılabileceğini düşünmek, güvenlik yönetiminin merkezileştiği ve küreselleştiği bir ortamda kolay değildir.